شکل های زندگی: ادبیات واسطه می شود

خطوط موازی

نادر شهریوری (صدقی)

 ادبیات و فلسفه حریفانی درگیر رقابت با یکدیگرند، این رقابت از نخستین شعری که سروده شد تاکنون ادامه دارد. گاه این دو رقیب قدیمی به سازش با یکدیگر می رسند و گاه در مقابل هم قرار می گیرند تا بدان حد که می کوشند دیگری را از صحنه خارج کنند، بازی اما ادامه دارد.

فلسفه، جهان و روابط پیرامون آن را به مجموعه ای از ایده های کلی تقلیل می دهد، حال آنکه ادبیات، جهان و مناسبات آن را به شکل اموری ملموس و واقعی تر به نمایش می گذارد. هرگاه صحنه تنش میان این دو رقیب دیرین را به صحنه شطرنج تشبیه کنیم، فلسفه ترکیبی کلی برای بازی ارائه می دهد، در حالی که ادبیات شطرنج را بازی می کند. نویسنده در شروع داستان نمی داند کارش به کجا منتهی می شود، ممکن است او با ایده ای معین شروع به کار کند اما در ادامه درمی یابد که ایده ها چنان که تصور می کرد او را تا آخر همراهی نمی کنند، درست مانند شطرنج که شروع بازی با ترکیبی از پیش تعیین شده به معنای ادامه همان ترکیب تا پایان بازی نخواهد بود، به خصوص آنکه در مقابل حریفی قدرتمند بازی کند که می تواند بازی را دستخوش تغییر کرده و آن را به مسیرهای کاملا غیرقابل پیش بینی بکشاند.

در این شرایط ادبیات می کوشد موقعیت خود را دریابد و از امکانات موجود برای درک واقعیت بهره ببرد. بنابراین همچنان شطرنج بازی حرفه ای تلاش می کند از مهره های خود بیشترین استفاده را ببرد. بدین منظور، رخ، سوار، اسب و مهم تر از همه سربازها -پیاده نظام- را پیش می راند تا صحنه چنان که می خواهد چیده شود. در شطرنج پیاده ها ترکیباتی متنوع ارائه می دهند، آنها می توانند گاه حلال معضلات پیش رو باشند، همچنین پتانسیل زیادی نهفته در خود دارند زیرا قابلیت تبدیل شدن به مهم ترین مهره شطرنج یعنی وزیر را دارند. در ادبیات کلمات نیز همان نقش پیاده نظام -سرباز- را بازی می کنند، نویسنده می کوشد آنها را با دقت و وسواس انتخاب کند تا تبدیل به جملاتی موزون شوند و در نهایت به ترکیبی هنری که لازمه هر اثر ادبی است درآیند.

فلسفه اما در همه حال به ادبیات نیاز دارد. فلسفه به آن دلیل که نمی تواند خود را برای همه فهم پذیر کند رنج می کشد. رنج فلسفه، رنجی مزمن است. مقصود از رنج مزمن، رنجی کهنه و قدیمی است که با شروع فلسفه -جبرت در جهان هستی- پدید آمده، آنچه به خصوص باعث رنج فلسفه می شود، نبود واسطه ها است. فیلسوفان یونان از همان ابتدا به رنج فلسفه پی برده بودند. سوال دموکرتیوس از فیلسوفان اولیه یونان، دال بر رنجی بود که فلسفه می برد و آن اینکه چرا ایده های فلسفی آن امکان را پیدا نمی کنند تا بی واسطه تحقق پیدا کنند؟

با این حال رنج های فلسفه می توانست تا حدی التیام پیدا کند و آن به کمک ادبیات -هنر- امکان پذیر بود. به بیانی دیگر ادبیات می توانست و می تواند ترکیباتی متنوع از ایده های کلی را در قالب های مشخص و انضمامی ارائه دهد تا سختی درک آثار فیلسوفان آسان تر شود. در اینجا ادبیات به جایگاهی مهم در عرصه حیات بشری ارتقا پیدا می کند. جز این فلسفه و کار فیلسوفان گنگ باقی می ماند، اما این تمامی ماجرا نیست. به رغم جایگاه مهمی که ادبیات پیدا می کند، ادبیات نیز به تنهایی نمی تواند یکه تاز عرصه اجتماع گردد، زیرا هیچ اثر هنری نمی تواند بدون ایده تحقق پیدا کند. جز این، ادبیات -هنر- دیگر نه متنی هنری بلکه احساسی بی واسطه و شهودی می شود که می توان آن را با کشف و شهود یکی گرفت. بدین سان ادبیات نیز به همان اندازه -گاه بیشتر و یا کمتر- نیازمند طرحی از ایده های فلسفی برای استمرار خود است. نویسنده حتی اگر چیره دست و متبحر باشد بدون ارائه ترکیب اولیه و گشایش هایی که فلسفه ارائه می دهد، نمی تواند مولف متن باشد. از طرفی ادبیات با کمک گیری از فلسفه در نقش واسطه، لذت خواندن متن را برای خواننده دوچندان می کند و آن همانا لذت رویارویی با ایده است، کشف امور کلی که در ذات فلسفه وجود دارد در متنی فشرده و جزئی مانند یک رمان صرفا از تبادل متقابل میان فلسفه و ادبیات برمی آید. در این صورت فلسفه هم متن ادبی و هم کنش قرائت و هم دریافت اثر ادبی را غنی تر می سازد.

از رابطه میان ادبیات و فلسفه بیشتر می توان سخن گفت، رابطه میان این دو ازجمله مسائلی است که منتقدین با آن مواجه می شوند. بسیاری ادبیات و فلسفه را به دو خط موازی تشبیه می کنند، این تشبیهی درست است اما مهم نقطه های تلاقی این دو خط است و اینکه آیا این دو خط موازی به هم می رسند؟ پاسخ به این سوال می تواند فضای مبهم میان این دو را روشن سازد. بسیاری از نویسندگان ازجمله بورخس، فارغ از رنج های فلسفه بر این باورند که دو خط موازی یکدیگر را قطع نمی کنند و بنابراین آنچه می ماند ذوق و تخیل نویسنده است که بدون وساطت میانجی ها به کشف و شهود نائل می شود. در این شرایط ادبیات به گشایش های فلسفه بی اعتنا است و به جای آن نویسنده می کوشد با ارائه داستان هایی که به ناگزیر به فرم و آرایه های ادبی معطوف می شود، در نهایت لذتی زیبایی شناسی برای خواننده پدید آورد، هنری که بورخس در ارائه چنین ادبیاتی به خرج می دهد. بورخس در بازی با کلمات اعجاز می کند، او با منطقی شطرنجی و ترکیباتی نه از پیش تعیین شده بلکه فی البداهه کاری شگفت آور انجام می دهد و با شعبده های خود خواننده را مات و مبهوت بر جای می گذارد، اما ادبیات در بورخس خلاصه نمی شود. به موازات بورخس نویسندگان دیگری هستند که به رنج های فلسفه بی اعتنا نمی مانند که ازجمله آنان کالوینو است، به نظر کالوینو که -او نیز همچون بورخس نویسنده ای پسامدرن به حساب می آید- این گونه نیست که دو خط موازی به یکدیگر نرسند، بلکه می توان امیدوار بود که این دو یعنی فلسفه و ادبیات در جاهایی دوردست و یا نزدیک، در صحنه های حساسی از زندگی و تاریخ به یکدیگر برسند تا آنگاه معلوم شود که گرچه ادبیات -هنر- به تنهایی قادر به رهایی نخواهد بود اما تنها ادبیات می تواند رهایی را به نحوی اساسی تخیل کند و از رنج های فلسفه بکاهد.شرق.