جایگاه زیبایی در عالم هنر در گفت و گو با مسعود حسینی

زیبایی وعده شادکامی است

گفتگو: دکتر زهره حسین زادگان

 

فلسفه از رهگذار تفکر به زیبایی، هنر و اخلاق می کوشد معنای زندگی سعادتمند را دریابد و نوری بر حیات شادکام بتاباند. مسعود حسینی، دانش آموخته و پژوهشگر فلسفه از مترجمان پرکاری است که تاکنون آثار فراوانی را از حوزه فلسفه قاره ای به ویژه سنت ایده آلیسم آلمانی به فارسی ترجمه کرده است، نوشته های فیلسوفانی چون کانت، شیلر، فیشته، شلینگ و هگل و آثاری درباره نیچه، شلایرماخر و هایدگر. از او به تازگی کتاب جایگاه زیبایی در عالم هنر: وعده شادکامی و بس نوشته الکساندر نهاماس به فارسی ترجمه شده که نشر ققنوس آن را منتشر کرده است. نهاماس متولد ۱۹۴۶، فیلسوف امریکایی یونانی است که در زمینه فلسفه زیبایی شناسی یونانی و اندیشه های متفکران اروپایی مثل نیچه، فوکو و نظریه ادبیات پژوهش می کند. حسینی پیش تر نیز از نهاماس کتاب نیچه: زندگی به منزله ادبیات را ترجمه کرده است. با او به مناسبت انتشار این کتاب گفت وگویی صورت دادیم که از نظر می گذرد.

   چطور شد که نهاماس فیلسوف امریکایی یونانی تبار توجه شما را جلب کرد و کتاب های نیچه زندگی به مثابه ادبیات و جایگاه زیبایی در عالم هنر را از او ترجمه کردید؟

چند مرحله داشت. اول اینکه به نیچه علاقه داشتم. کتاب هایش را آن زمان می خواندم. بعد کتاب در هزارتوی نیچه را در گروه فلسفه دانشگاه تهران دیدم. عنوان این کتاب مرا جذب کرد و حجمش هم کم بود بنابراین ترجمه اش کردم. در این کتاب الن وایت، نویسنده در هزارتوی نیچه با نهاماس و مطالبی که در کتاب نیچه: زندگی به مثابه ادبیات مطرح کرده وارد گفت وگو می شود. موقعی که داشتم کار می کردم دیدم چقدر این کتاب جالب است و متوجه شدم اصولا نهاماس به سطح بالاتری از تفسیر دست یافته. گذشته از اینکه جذابیت های دیگری هم داشت. مثلا تز اصلی نهاماس این است که نیچه زندگی را به مثابه متن می بیند. یعنی انسانی که زندگی می کند، عمل می کند، سخن می گوید و هر کاری می کند، این گویی خلق یک متن ادبی است. به همین دلیل عنوان فرعی کتابش زندگی به منزله ادبیات است. 

   چرا نیچه این دیدگاه را دارد؟ 

به این دلیل که آموزه ای به نام چشم اندازگرایی یا پرسپکتیویسم دارد. قائل بودن به این آموزه اجازه نمی دهد فیلسوف مستقیما گزاره هایی فلسفی را به مثابه گزاره های درست مطرح کند. چون نیچه معتقد است هیچ گزاره ای فارغ از چشم انداز بیان نمی شود. همین که از چشم انداز خاصی بیان می شود به این معناست که آن گزاره کلیت و ضرورت مطلق ندارد. فیلسوفی که خودش به این دیدگاه قائل است چطور می تواند حرف بزند. وقتی شما می گویی که نمی شود حرف مطلق زد و از طرف دیگر دلت می خواهد حرف بزنی، باید چه کنی. نهاماس می گوید می آیی یک کار غیرمستقیم می کنی. آن چیزی را که فکر می کنی درست است زندگی می کنی. خود شخصیتت و نهادت، خود اعمالت می شود مصداق چیزی که فکر می کنی درست است. به جای اینکه بیایی این را با گزاره های فلسفی بیان کنی که این نحوه زندگی درست است و نگاه درست به حیات این است، می آیی آن را زندگی می کنی. نهاماس می گوید این کار را هم نیچه کرده و هم سقراط. زندگی و آموزه سقراط یک چیز است. خودش نمونه و مصداقی از آموزه خودش است. اما پیشنهاد اولیه ترجمه کتاب جایگاه زیبایی در عالم هنر از یکی دیگر از کسانی بود که علاقه مند به این کتاب بود و قرار بود جای دیگری منتشر بشود که نشد. او چون می دانست من درباره نهاماس کار کرده ام این کتاب را به من پیشنهاد داد. خیلی خوشحالم چون واقعا چیزهای جالبی به آدم یاد می دهد. چند ایده دارد که من را خیلی جلب کرد. 

   زیبایی یکی از مفاهیمی است که تلاش شده تعریفی برایش ارایه بشود. در فصل اول هم نهاماس به اندیشه متفکرانی چون افلوطین و شوپنهاور و کانت ارجاع می دهد از باب اینکه بتواند زیبایی و مفهومش را توضیح دهد. در نهایت نهاماس به مفهومی از زیبایی می رسد. او چه دیدگاهی به زیبایی داشته؟

نگرش نهاماس این نیست که زیبایی را در نهایت تعریف کند. کارش در این کتاب لااقل تعریف مفهوم زیبایی نیست و مستقیما خودش سراغ پژوهش در حوزه زیبایی نمی رود مثل کاری که کانت می کند. منظور و هدفش از رفتن سراغ مفهوم زیبایی چه زیبایی طبیعت و چه زیبایی هنر این است که اتفاقا این مفهوم را از دایره تنگ آکادمیک و نظری اش بیرون بکشد و بیاورد در زندگی روزمره. تاثیراتی که در زندگی روزمره مان دارد. البته این کار را با رجوع به بحث های نظری انجام می دهد. سراغ آن مفاهیم می رود ولی می خواهد آنها را به زندگی روزمره بیاورد. تعریف ارایه نمی دهد. از یک فیلسوف شروع می کند، حرف هایش را می گوید و با او همراهی می کند. شروع به نقد می کند و بعد می پردازد به یکی دیگر و تا جایی با او همراهی می کند. هرکدام از این فیلسوف ها یک حرف درست و یک حرف نادرست زده اند. هیچ کدام حرف کاملی نزده اند تا بگویی بحث تمام شد. کلا فلسفه این طور است. هیچکس بحث را تمام نمی کند. تا حدی جلو می رود. اتفاقا خود زندگی نشان می دهد که بحث های نظری کافی نیستند. بنابراین نهاماس می گوید این بحث های نظری چگونه در زندگی روزمره بیاید و چطور فلسفه غرب و زیبایی در زندگی ما تاثیر دارد.

   از کدام فیلسوف شروع می کند؟

از افلوطین شروع می کند. ولی به افلاطون هم رجوع می کند. فصل اولش فکر می کنم افلوطین است که فیلسوف قرن دوم یا سوم میلادی است که البته نوافلاطونی محسوب می شود. یک نگرش نسبتا متفاوتی نسبت به افلاطون دارد. بعد شوپنهاور و کانت. کانت را بیشتر باز می کند. نهاماس می خواهد بگوید زیبایی به مباحثی که در فلسفه بیان شده منحصر نیست. خیلی وقت ها مصادیقی از زیبایی در زندگی عادی ما خودنمایی می کند که شاید برای آنها نشود نظریه ای ارایه کرد. در نهایت آنها زیبایی اند. زیبایی هایی که شاید کوچک باشند اما این چیزی از زیبا بودن شان کم نمی کند. ما برای زیبایی شناسی نظریه ای نداریم. از یک چیزی خوش مان می آید اما صریح نمی دانیم چیست. نهاماس این را در مثال دوستی باز می کند و می پروراند. کتاب دیگری دارد به نام فلسفه دوستی. می گوید دوستان مان را در نظر بگیریم و بگوییم چرا خوش مان می آید. البته این بحث درباره زیبایی نیست اما به آن مربوط است. ویژگی های مختلف را بر می شمارد و می گوید همه اینها درست. اما ممکن است فلانی همه این ویژگی ها را داشته باشد اما تو از او خوشت نیاید. در نهایت حرف خیلی جالبی می زند که مربوط می شود به عنوان کتاب: وعده شادکامی. می گوید زیبایی فقط وعده شادکا می است نه خود شادکامی. ما همیشه فکر می کنیم زیبایی چیزی است که در همان لحظه که مشاهده اش می کنیم ما را شادکام و خوشحال می کند، ولی نهاماس می گوید نه. مثال دوستی می گوید چیزی که ما را جذب دوستان مان می کند چیزی است که هنوز پدیدار نشده. چیزی است که ما امیدواریم در آینده پیش بیاید. می گوید ما دوستان مان را به خاطر چیزهایی که هنوز از آنها ندیده ایم اما وعده دیدن آنها را در آینده می بینیم دوست داریم. حضور دوستان ما و بودن شان وعده چیزهای جذابی به ما می دهد، چشم اندازی از آینده و ما صریح نمی دانیم این چشم انداز فردا چه شگفتی هایی برای ما دارد. اینها کاملا ناخودآگاه است. دوستانی هستند که به ما نوید این را می دهند که اگر او در زندگی ام حضور داشته باشد زندگی من بهتر خواهد شد. همین مفهوم را بیایید در مورد زیبایی هنر ببینید. شاید زیبایی نظریه بردار نیست یا زیبایی را نمی شود در قالب نظریه بیان کرد. چون اتفاقا زیبایی آن چیزی است که به ما وعده چیزهای بی پایان می دهد. مثلا وعده می دهد ما در آینده می توانیم چیزهای بیشتری در تابلوی نقاشی ببینیم. اثر هنری آن چیزی نیست که ما را در لحظه شادکام می کند، بلکه آن چیزی است که به ما وعده شادکامی در آینده می دهد و ما همچنین می رویم به سراغش و ازش انتظار داریم. این ایده بی سابقه نیست. ایده نهاماس است، اما به این معنی نیست که نهاماس اولین بار این ایده را بیان کرده. شاید برمی گردد به افلاطون، ولی بیان روشن تر و سیستماتیک تر و صریح ترش در شلینگ است. شلینگ در نظام ایدئالیسم استعلایی توضیح می دهد که اثر هنری قابلیت تفسیر نامتناهی دارد. شما هرقدر هم تفسیر کنید که کدام وجه از اثر هنری است که مرا جذب می کند، کفایت نمی کند. اثر هنری از منظر شلینگ مظهر امر مطلق است. امر مطلق یعنی امر نامتناهی و امر نامتناهی اتفاقا آن چیزی است که ما دنبالش هستیم. امر متناهی خسته مان می کند. یک جا تمام می شود. وقتی ما در حال مشاهده اثر هنری هستیم، هم در لحظه ارضا می شویم و هم به ما وعده نامتناهی می دهد. زندگی مان را می توانیم بر حول آن سامان دهیم. نهاماس این را به زبان ساده تری برای ما بیان می کند. این وعده چیز کمی نیست. زیبایی چیزی است که چشم انداز ایجاد می کند و فقط در لحظه ما را خوشحال نمی کند.

   در رابطه با زیبایی و هنر صحبت کردید. نسبت این دو تا باهم چیست. آیا هنر ابزاری است برای ایجاد زیبایی. یا هدف هنر ایجاد زیبایی است. کلا چه نسبتی با هم دارند؟

زیبایی و هنر گاهی بر هم منطبق می شوند، یعنی زیبایی هنری و زیبایی طبیعت. گاهی یک تعریف ازشان داده می شود. گاهی در تاریخ فلسفه از هم متمایز می شوند. گاهی یکی تابع آن دیگری می شود. در عصر مدرن اعتقاد بر این بوده که هر چیز هنری زیبا نیست. کانت می گوید زیبایی اصولا در طبیعت است، زیبایی هنر تابع زیبایی طبیعت است. چرا؟ چون اصولا زیبایی هنر را هنرمند ایجاد می کند، ولی چه چیزی اجازه می دهد هنرمند زیبایی را ایجاد کند؟ طبیعت. از طریق نبوغی که طبیعت در هنرمند به ودیعه می گذارد. یعنی هنرمند ابزار دست طبیعت است. از نظر کانت ایده آل زیبایی پیکره انسان است. برعکس، هگل می گوید طبیعت چه کاره است که معیار باشد. چون هگل کلیدواژه اندیشه اش آزادی است، همه چیز را تحت این مقوله تفسیر می کند. برای او زیبایی ای که هنرمند تولید می کند بسیار فراتر از هر آن چیزی است که می تواند در طبیعت باشد. از نظر هگل طبیعت هم مرحله ای است از وجود آزادی. یعنی آزادی در یک مرحله طبیعت است اما این مرحله از وجود آزادی مرحله پرورش نیافته ای است. مرحله وجود آگاهانه انسان و سوبژکتیویته، مرحله برتری است. حالا سوبژکتیویته هنرمند که اثر هنری خلق می کند طبعا ارزش هنری اش بالاتر است که این هم برمی گردد به تلقی غایت مندانه هگل مبنی بر اینکه اصولا هرجا سوبژکتیویته آگاهانه دست به عمل می زند آنچه حاصل می شود زیباتر است و بیشتر مظهر امر مطلق است. بنابراین نسبت این دو را نمی شود کاملا مشخص کرد و به مساله فیصله داد. این رفت و برگشت همیشه وجود دارد، بین زیبایی طبیعت و زیبایی هنر. 

   در فلسفه باستانی هدف هنر ایجاد امر زیبا بوده، حال آنکه کانت امر زیبا را از امر زیبایی شناسانه جدا می کند. به نظر می رسد به چیزی فراتر از زیبایی می رود. یعنی هنر چیزی فراتر از زیبایی را می خواهد ایجاد کند. چیزی فراتر از زیبایی می تواند فضیلت یا ارزش های اخلاقی باشد؟ 

بحث بسیار پردامنه است و من فقط می توانم به چند مورد اشاره کنم. افلاطون می گوید زیبایی در جهان محسوس بالاترین کشش و جذابیت را برای انسان دارد. هیچ چیز به اندازه چیزها و انسان های زیبا آدم ها را جذب نمی کند. افلاطون معتقد به مثل یا ایده هاست. آنچه در جهان محسوس هست روگرفت یا نسخه جسمانی آنهاست. هیچ مثال و ایده ای به اندازه زیبایی در جهان محسوس درخشندگی ندارد. افلاطون از این استفاده می کند و می گوید حالا که مردم انقدر به این کشش دارند بیاییم تفسیری از زیبایی ارایه بدهیم که انسان ها را در آن سطح جسمانی نگه ندارد و مسیری بشود برای مراحل دیگر. دیالکتیک افلاطونی و نردبانی که انسان را هدایت می کند به سمت شناخت، مرتبه دانش و عمل، مرتبه اول جهان همین جهان حس است. زیبایی های حسی. ماجرای معروفی که در کتاب ضیافت بیان می کند که ابتدا عاشق چیزهای جسمانی می شویم. می خواهد مراتب زیبایی را بیان کند. زیبایی جسمانی خوب است اما زیبایی روحانی، از آن برتر است. زیبایی قوانین یعنی یک امر کلی تر و جمعی تر، از آن هم برتر است. زیبایی یک جامعه خیلی فراتر از زیبایی یک شخص است، خیلی فراتر از زیبایی یک شخص است. اگر یک جامعه خوب کار کند و هر چیزی سر جای خودش باشد، این خیلی زیباتر است تا اینکه مثلا ما چند آدم زیبا ببینیم و دلمشغول آنها باشیم. جهان خیلی زیباتر است. اگر شما عاشق این زیبایی هستید، بدانید که این نمونه ای است از آن زیبایی عظیم تر و بنابراین این را مسیری قرار می دهد برای هدایت جوان ها به سمت زیبایی های معنوی تر مثل قوانین.

   پس افلاطون زیبایی را یک امر فضیلت مدار می داند؟

خود زیبایی فضیلت مدار نیست. خود زیبایی در ابتدا جلوه کاملا جسمانی دارد. ولی می تواند وسیله ای بشود برای رسیدن به فضیلت. می تواند انسان را از مراتب پایین وجود انسانی ببرد به مراتب بالاتر. این پتانسیل را زیبایی دارد.

   این کشش را آن میلی که زیبایی در فرد ایجاد کرده، ایجاد می کند؟ 

از یک طرف زیبایی های جسمانی و از یک طرف اروس. اروس الهه عشق و فرزند دو الهه است. روزی به خاطر الهه زیبایی، آفرودیته، جشنی بر پا بوده. در این روز نطفه اروس بسته می شود. اروس خودش جزو خدایان است. پدر و مادرش را افلاطون توصیف می کند. پدرش یا مادرش مظهر فقر و نداری بوده و آن یکی مظهر خواستن. اروس از هر سه این عناصر ویژگی هایی را به ارث برده. هم روزی که در آن زیبایی را جشن می گرفتند و هم پدر و مادرش سه ویژگی بهش دادند. اینکه همیشه ندار و فقیر است و این نداشتن، نداشتن زیبایی بوده. اما زیبایی را می خواهد. بنابراین اروس طالب زیبایی است اما زیبایی ندارد. منطقش هم همین است. یعنی اگر اروس خودش زیبا بود طبعا نمی توانست خواهان زیبایی باشد. یعنی همان چیزی که بهش می گویند تحصیل حاصل محال است بنابراین اروس یک موجود فقیر است از نظر زیبایی اما به شدت طالب زیبایی است. بعد می گوید این وضعیت فیلسوف است. فیلسوف هم به خاطر همین اسمش فیلسوف است. یعنی مشتاق دانش. چون او خواست دانش را دارد اما فاقد آن است. البته این را می شود به وضعیت متناهی انسان مربوط دانست. انسان موجودی است مدام در حال خواستن. حالا خواستن زیبایی یا خواستن عشق. اینها را ندارد و فقیر است. به همین دلیل چون موجودی متناهی است اینطوری است. یعنی موجودی است که همه چیز را در خودش ندارد. این میلی را که فرمودید، افلاطون اینطور با بیان اسطوره ای تبیین می کند. بنابراین از نظر افلاطون اینکه ما عاشق زیبایی هستیم به خاطر این است که نداریمش. به شدت خواهان آنیم. در وجود ما سرشته شده. هیچ موجودی نیست که زیبایی را نخواهد و زشتی را بخواهد. 

   از دیدگاه نهاماس نسبت بین این زیبایی، هنر و ارزش های اخلاقی چیست؟

کانت می گوید آدم وقتی متولد می شود خام است. موجودی میل ورز است که لایه فرهنگ روی او نیست. اروس محض است و فقط دنبال ارضای میلش است. حالا اگر به این موجود زیبایی را عرضه کنید او یک مرحله پیشرفت می کند و علاقه مند می شود به یک چیزی که درش کشش ایجاد می کند، اما این در عین حال چیزی خوردنی نیست. جنبه نازل و پایین میل نیست. زیبایی چیزی تماشاکردنی است. یک مرحله بالاتر از این است که به این آدم یاد بدهی زیبایی این چیزی که داری نظاره می کنی فارغ از آنکه تو مالک آن چیز باشی یا نباشی. مثلا شما یک نقاشی می بینی. ممکن است یک کلکسیونر عاشق نقاشی باشد و بیاید بخرد و جمع کند. و از داشتن آنها لذت ببرد. البته این نافی این نیست که از زیبایی هنری لذت می برد. لذت می برد ولی از داشتن شان هم لذت می برد. کانت می گوید که این یعنی توانستیم بر اروس فارغ بیاییم. بر آن حس تملکی که اروس دارد. دیگر نمی خواهد مالک باشد و فقط از نظاره آن لذت می برد. و دست نمی اندازد که این و آن را مال خود کند. آدمی که توانسته به این مرحله برسد، بتواند با آرامش عقب بایستد، اثر هنری را نگاه کند و از آن لذت ببرد بدون اینکه حس تملک آن چیز را داشته باشد، آماده است که به او بگوییم اخلاق چیز مهمی است. این زمینه را فراهم می کند برای آدم تا اخلاقی عمل کند. وقتی شما از میل تان رها شوید. البته اینها حرف های دقیقی نیست، این حرف های کانت است و به آن ایراداتی هم وارد است. اما او می گوید وقتی شما یک اثر هنری را نگاه می کنید و از خودتان و میل تان فارغ می شوید دیگر دنبال این نیستید که آن چیز مال شما باشد. اینکه اثر هنری مال شما باشد دیگر برای تان مهم نیست. حداقل لحظه ای که تماشا می کنید از خودتان فارغ می شوید. طبعا محو چیز دیگری می شوید. این دیگری می تواند یک انسان باشد یا یک اثر هنری. وقتی شما می توانید از خودتان فراتر بروید و محو دیگری بشوید این یعنی اخلاق. اخلاق اساسش یعنی پذیرفتن دیگری یا مجال بروز و ظهور دادن به دیگری از آن جهت که دیگری است، یعنی متفاوت با ماست و او را در همان مقام شناختن، بازشناختن یا به رسمیت شناختن. بگذاریم همان گونه که هست باشد. این اساس اخلاق است. لویناس همان را می گوید. برای لویناس این است که دیگری چیزی از آن من نیست، فقط نباید خودم را درش پیدا کنم. دیگری با من متفاوت است. او را به رسمیت بشناسیم. بنابراین نگاه فارغ از علقه که در نظاره امر زیبا اتفاق می افتد چیزی شبیه به پرورش است، شبیه به همان چیزی که افلاطون می گوید انسان از غار تنهایی و انزوای خودش خارج می شود و زیبایی را می بیند. زمینه را فراهم می کند برای اینکه فضیلت مند شود و بتواند به دیگری توجه کند، بتواند پرورش پیدا کند و آماده شود برای فلسفه.

   جالب است که همان نگاهی که افلاطون به زیبایی دارد و می گوید زیبایی می تواند زمینه ساز پرورش فلسفه باشد، در کانت هم هست.

 منتها در کانت دچار یکسری اعوجاج است. کانت به رغم اینکه می خواهد زیبایی را با اخلاق پیوند بزند، بحث زیبایی را از اخلاق جدا می کند. نهایت کار می رسد به اینجا که یک هنرمند می تواند خیلی چیزها را بشناسد اما درکی از اخلاق نداشته باشد. فیلسوف های بعدی، شیلر و فیشته، دقیقا این را تشخیص می دهند. فیشته می گوید اصلا امکان ندارد کسی زیبایی شناس نباشد، یعنی از آن حس هنرمندانه هنرمند بی بهره باشد، ولی با این حال بتواند فلسفه ورزی کند. حس زیبایی شناسانه شرط فلسفه ورزی است. نه اینکه فیلسوف باید هنرمند باشد. لازم نیست اثر هنری خلق کند. اما فیلسوف هم باید از حس زیبایی شناسانه ای که هنرمند دارد بهره مند باشد. این را باز برمی گردانم به افلاطون. افلاطون می گوید سه ایده از هم جدایی ناپذیرند و در هم تنیده شده اند. خیر، زیبا و حقیقی . کانت هم اینها را در سه کتاب بررسی می کند. نقد اول حقیقی، نقد دوم خیر و نقد سوم زیبا را بررسی می کند. اینها را از هم منفک می کند. هگل بزرگ ترین تلاش را برای یگانه کردن اینها انجام می دهد. زیبا، حقیقی و خیر در هگل یگانه می شوند. نهامای هم دنبال این یگانه کردن است. می گوید بحث نظری تان در مورد زیبایی از بطن زندگی جدا شده. اینها را خطاب به نظریه پردازان می گوید. اصلا شرط حیات این است که این سه تا با هم باشند و با هم پرورش پیدا کنند.

   تمام بحث به نوعی به قضاوت می رسد، قضاوت کردن درباره امری که زیبا هست یا نیست. 

بحث نهاماس این است که اصولا نقدنویسی یا ریویونویسی در مورد آثار هنری چقدر قابل اعتنا است. چقدر حرف های نقدنویس ها قابل اعتناست. چقدر دارای کلیت و ضرورتند. چقدر می شود بهشان اعتنا کرد یا بهشان اهمیت داد. اصلا می شود از نقد حرف زد یا نمی شود. لازم است که پیش از مشاهده آثار هنری به نقدها توجه کنیم؟ اینکه نقد ما را نزدیک می کند به آثار هنری یا دور می کند. بحثش حول این موضوعات است. 

   در نهایت این نگاه به نقد و تفسیر آثار هنری به چه چیزی منجر می شود؟

نهاماس در عنوان کتابش اشاره می کند که نقد یا بحث نظری درباره زیبایی نمی تواند در یک نقط به پایان برسد و ما را راضی کند. چون جنبه هایی از زیبایی که ما را به سمت خودش می کشد جنبه هایی است که نمی دانیم چیست. نقدها خوبند. ممکن است شما را متوجه جنبه هایی از آثار کنند که شما ندیده اید. ولی در عین حال ممکن است جنبه های خوبی را هم کور کنند. هنر موضوعی نیست که بشود درباره اش دقیق صحبت کرد و دقیق حکم صادر کرد. همیشه جدا کردن سلیقه و میل و رسیدن به آن فارغ از علقه سخت است و شاید امکان پذیر نباشد برای انسان. نقد شمشیری دو لبه است. ممکن است جنبه هایی را برای شما روشن کند و جنبه هایی را هم کور کند. اسیر فرم شدن یا اسیر نظریه شدن مانع مواجهه غنی تر ما با آثار هنری است. این حرف بیراه هم نیست. در حوزه حقیقت گادامر همین حرف را می زند. می گوید حقیقت این نیست که همیشه با یک سری روش ها به آن بشود رسید. اینها هم درست است اما نباید رسیدن به حقیقت را به روش مندی منحصر کنیم، ایده آلی که از دکارت شروع شد. دکارت گفت اشکال کار ما این بود که ما روش نداشتیم، اگر روش مند باشیم به هدف می رسیم. گادامر می گوید درست است، خیلی جاها ممکن است با روش به حقیقت برسیم اما این نباید منجر شود به ذبح حقایق دیگری که ما بدون به کار بردن روش بهشان می رسیم و اتفاقا روش بردار هم نیستند.اعتماد